Sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể phát sinh nhiều hậu quả pháp lý, từ nghĩa vụ hoàn trả tài sản, hoàn trả hoa lợi, lợi tức, bồi thường thiệt hại đến xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp đủ dấu hiệu. Vậy pháp luật quy định như thế nào về hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép? Cá nhân, doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình? Bài viết dưới đây của NPLaw sẽ phân tích cụ thể những vấn đề này.
I. Sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nào?
Việc tự ý sử dụng tài sản của người khác không chỉ ảnh hưởng đến quyền sở hữu mà tùy tính chất, mức độ còn có thể làm phát sinh trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự.
Trước hết, theo Điều 164 Bộ luật Dân sự 2015, chủ sở hữu, chủ thể có quyền khác đối với tài sản có quyền yêu cầu người có hành vi xâm phạm phải trả lại tài sản, chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật đối với việc thực hiện quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Đồng thời, Điều 166 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép chủ sở hữu hoặc chủ thể có quyền khác đối với tài sản đòi lại tài sản từ người đang chiếm hữu, người sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật.
Bên cạnh nghĩa vụ hoàn trả, Điều 579 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người chiếm hữu, người sử dụng tài sản của người khác mà không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả tài sản; trường hợp được lợi về tài sản mà không có căn cứ pháp luật làm cho người khác bị thiệt hại thì phải hoàn trả khoản lợi đó. Điều 581 Bộ luật Dân sự 2015 còn quy định về nghĩa vụ hoàn trả hoa lợi, lợi tức tùy thuộc tình trạng ngay tình hoặc không ngay tình của người chiếm hữu, sử dụng.
Nếu hành vi sử dụng trái phép gây thiệt hại cho tài sản, Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra trách nhiệm bồi thường khi có hành vi xâm phạm tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và gây thiệt hại. Tùy trường hợp, thiệt hại có thể liên quan đến tài sản bị mất, hư hỏng, chi phí hợp lý để khắc phục và khoản lợi ích hợp pháp bị mất hoặc giảm sút theo quy định về bồi thường thiệt hại.

Ở mức độ hành chính, điểm đ khoản 2 Điều 18 Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 3 triệu đồng đến 5 triệu đồng đối với hành vi chiếm giữ trái phép tài sản của người khác nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc sử dụng, mua, bán, thế chấp, cầm cố trái phép tài sản của người khác. Đáng chú ý, nếu hành vi có mục đích vụ lợi và đáp ứng đầy đủ các điều kiện của Điều 177 Bộ luật Hình sự 2015, người thực hiện có thể bị truy cứu về Tội sử dụng trái phép tài sản.
Như vậy, sử dụng tài sản của người khác mà không được phép không đương nhiên là tội phạm, nhưng có thể dẫn đến nhiều dạng trách nhiệm pháp lý tùy thuộc vào căn cứ sử dụng, mục đích, giá trị tài sản, hậu quả và các tình tiết cụ thể của vụ việc.
II. Sử dụng tài sản của người khác mà không được phép là gì?
Để xác định đúng trách nhiệm pháp lý, trước hết cần hiểu rõ bản chất của hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép và phân biệt hành vi này với hành vi chiếm đoạt tài sản.
1. Sử dụng tài sản của người khác mà không được phép được hiểu như thế nào?
Theo Điều 158 Bộ luật Dân sự 2015, quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Cụ thể hơn, Điều 189 Bộ luật Dân sự 2015 xác định quyền sử dụng là quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Đối với người không phải chủ sở hữu, Điều 191 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người đó chỉ được sử dụng tài sản theo thỏa thuận với chủ sở hữu hoặc theo quy định của pháp luật.
Từ các quy định này có thể hiểu, sử dụng tài sản của người khác mà không được phép là việc một người khai thác công dụng, hưởng lợi ích hoặc sử dụng tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc quyền quản lý hợp pháp của người khác khi không có sự đồng ý của chủ thể có quyền và cũng không có căn cứ pháp luật cho phép.
2. Những hành vi nào được xem là sử dụng tài sản của người khác mà không được phép trong thực tế?
Trong thực tế, sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép bao gồm:
- Tự ý lấy tài sản để sử dụng mà chưa được chủ sở hữu đồng ý.
- Người sử dụng ban đầu được giao tài sản hợp pháp nhưng sau đó sử dụng vượt quá phạm vi được phép.
- Người được giao tài sản có thể tự ý chuyển tài sản cho người thứ ba sử dụng.
- Sử dụng tài sản của người khác nhằm mục đích thu lợi. Trong trường hợp hành vi có mục đích vụ lợi và đáp ứng các điều kiện về giá trị tài sản, tiền sử xử lý hoặc tính chất tài sản theo Điều 177 Bộ luật Hình sự 2015, vấn đề trách nhiệm hình sự về tội sử dụng trái phép tài sản có thể được đặt ra.
Như vậy, điểm chung của các hành vi trên là người thực hiện đã sử dụng hoặc khai thác tài sản vượt quá quyền được phép hoặc hoàn toàn không có căn cứ pháp luật để sử dụng.
3. Những loại tài sản nào thường phát sinh hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép?
Hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể xảy ra đối với nhiều loại tài sản khác nhau.
- Đối với tài sản hữu hình, các tranh chấp thường gặp liên quan đến tiền, xe máy, ô tô, máy móc, thiết bị, hàng hóa, điện thoại, máy tính và các tài sản có giá trị khác.
- Đối với bất động sản, hành vi thường gặp là tự ý sử dụng nhà, phòng, kho, mặt bằng hoặc đất thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của người khác. Riêng đối với đất, khoản 9 Điều 3 Luật Đất đai 2024 xác định “chiếm đất” bao gồm trường hợp sử dụng đất của người sử dụng đất hợp pháp khác mà chưa được người đó cho phép; đồng thời khoản 1 Điều 11 Luật Đất đai 2024 nghiêm cấm hành vi lấn đất, chiếm đất, hủy hoại đất.
Trong môi trường doanh nghiệp, tài sản có thể là xe công, máy móc, thiết bị, hàng hóa, công cụ dụng cụ hoặc tài sản được giao cho nhân viên quản lý.
- Đối với môi trường số, cần phân biệt tài khoản, dữ liệu, quyền sử dụng phần mềm và quyền sở hữu trí tuệ. Không phải mọi đối tượng này đều được xử lý như một loại “tài sản” theo cùng một quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Chẳng hạn, chương trình máy tính được bảo hộ theo pháp luật quyền tác giả và việc sao chép, sử dụng trái phép có thể làm phát sinh trách nhiệm về sở hữu trí tuệ nếu xâm phạm quyền của chủ sở hữu.

Do đó, khi xác định trách nhiệm, cần xem xét bản chất pháp lý của từng loại tài sản hoặc quyền tài sản, thay vì áp dụng một quy định chung cho mọi trường hợp.
III. Quy định pháp luật về sử dụng tài sản của người khác mà không được phép
Pháp luật Việt Nam không điều chỉnh hành vi này bằng một quy định duy nhất mà thông qua nhiều chế định về quyền sở hữu, nghĩa vụ hoàn trả, bồi thường thiệt hại, xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự.
1. Người sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật không?
Người sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể phải bồi thường thiệt hại nếu hành vi gây ra thiệt hại và đáp ứng các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường.
Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người có hành vi xâm phạm tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật Dân sự hoặc luật khác có quy định khác. Vì vậy, việc xác định có phải bồi thường hay không không chỉ dựa vào việc tài sản có bị sử dụng trái phép mà còn phải xem xét thiệt hại thực tế và mối quan hệ giữa hành vi với thiệt hại. Ngoài ra, Điều 581 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật mà không ngay tình phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức thu được từ thời điểm chiếm hữu, sử dụng không có căn cứ pháp luật; người ngay tình phải hoàn trả từ thời điểm biết hoặc phải biết việc chiếm hữu, sử dụng là không có căn cứ pháp luật.
Như vậy, trả lại tài sản và bồi thường thiệt hại là hai vấn đề có thể đồng thời phát sinh, tùy thuộc vào tình trạng tài sản, lợi ích thu được và thiệt hại thực tế.
2. Cá nhân và doanh nghiệp cần lưu ý những gì để phòng ngừa rủi ro pháp lý khi giao hoặc quản lý tài sản?
Việc giao tài sản cho người khác sử dụng nên được thực hiện trên cơ sở xác định rõ phạm vi quyền của người được giao. Điều 188 Bộ luật Dân sự 2015 cho thấy người được giao tài sản thông qua giao dịch dân sự không đương nhiên có toàn bộ quyền của chủ sở hữu; việc chuyển quyền chiếm hữu, sử dụng tài sản cho người khác phải được chủ sở hữu đồng ý.
Đối với cá nhân, khi cho người khác mượn hoặc giao tài sản có giá trị nên lập văn bản hoặc ít nhất lưu lại tin nhắn, email, biên bản bàn giao để xác định rõ tài sản, thời hạn sử dụng, mục đích sử dụng và người được phép sử dụng. Đối với doanh nghiệp, cần xây dựng quy chế quản lý tài sản, lập biên bản giao nhận, xác định người chịu trách nhiệm, phân quyền sử dụng tài khoản và thiết bị, đồng thời quy định rõ trường hợp được mang tài sản ra khỏi trụ sở hoặc chuyển cho bên thứ ba.
Đặc biệt, người được giao quản lý tài sản không mặc nhiên có quyền cho mượn, cho thuê, cầm cố, thế chấp hoặc bán tài sản. Nếu việc chuyển giao cho người khác vượt quá quyền được giao và gây thiệt hại, người quản lý có thể phải chịu trách nhiệm theo thỏa thuận, quy định nội bộ và pháp luật.
Do đó, kiểm soát phạm vi quyền ngay từ thời điểm giao tài sản là một trong những biện pháp quan trọng nhất để phòng ngừa tranh chấp.
3. Pháp luật quy định như thế nào về căn cứ hợp pháp để được sử dụng tài sản của người khác?
Theo Điều 191 Bộ luật Dân sự 2015, người không phải chủ sở hữu được sử dụng tài sản theo thỏa thuận với chủ sở hữu hoặc theo quy định của pháp luật. Đây là căn cứ trực tiếp để xác định khi nào một người có quyền sử dụng tài sản của người khác.
Trong thực tế, căn cứ hợp pháp thường xuất phát từ hợp đồng thuê, hợp đồng mượn, hợp đồng gửi giữ, hợp đồng hợp tác, thỏa thuận cho phép sử dụng, quyết định giao tài sản trong doanh nghiệp hoặc một quyền khác được pháp luật công nhận. Đối với người được giao tài sản thông qua giao dịch dân sự, Điều 188 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người được giao có quyền sử dụng tài sản phù hợp với mục đích, nội dung của giao dịch; việc chuyển quyền chiếm hữu, sử dụng cho người khác phải được chủ sở hữu đồng ý.

Ngoài căn cứ từ thỏa thuận, pháp luật cũng có thể cho phép một người sử dụng hoặc tác động đến tài sản của người khác trong những hoàn cảnh đặc biệt. Chẳng hạn, Điều 171 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về tình thế cấp thiết. Tuy nhiên, việc áp dụng tình thế cấp thiết phải đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định và không thể được viện dẫn tùy tiện.
Vì vậy, trước khi sử dụng tài sản của người khác, cần xác định rõ quyền được sử dụng phát sinh từ đâu và phạm vi quyền đó đến đâu.
IV. Giải đáp các tình huống thường gặp về sử dụng tài sản của người khác mà không được phép
Trong thực tiễn, hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép thường xuất hiện trong quan hệ gia đình, dân sự, lao động và quản trị doanh nghiệp.
1. Tự ý sử dụng tài khoản, phần mềm hoặc bản quyền của doanh nghiệp cho mục đích cá nhân có vi phạm pháp luật không?
Có thể có, nhưng cần xác định chính xác đối tượng bị sử dụng và phạm vi quyền mà doanh nghiệp đã cấp.
Nếu doanh nghiệp cấp tài khoản phần mềm cho người lao động chỉ nhằm phục vụ công việc nhưng người lao động tự ý chia sẻ tài khoản cho người khác, sử dụng vượt quá điều kiện cấp phép hoặc khai thác tài khoản để phục vụ lợi ích cá nhân, hành vi có thể vi phạm quy chế nội bộ, thỏa thuận lao động hoặc nghĩa vụ bảo mật. Đối với phần mềm, cần lưu ý rằng chương trình máy tính được bảo hộ theo pháp luật quyền tác giả. Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 được sửa đổi bởi Khoản 8 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, được sửa đổi, bổ sung, quy định các hành vi xâm phạm quyền tác giả, trong đó có các hành vi xâm phạm quyền nhân thân và quyền tài sản của chủ thể quyền. Đặc biệt, việc sao chép chương trình máy tính trái phép có thể cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả nếu không thuộc trường hợp ngoại lệ được pháp luật cho phép.
Trong quan hệ lao động, doanh nghiệp cũng có thể xử lý kỷ luật nếu người lao động vi phạm nội quy lao động hợp pháp. Tuy nhiên, việc xử lý phải tuân thủ nguyên tắc, trình tự, thủ tục tại Điều 122 Bộ luật Lao động 2019; hình thức sa thải chỉ được áp dụng trong các trường hợp được Điều 125 quy định. Do đó, doanh nghiệp không thể tự động sa thải người lao động chỉ vì phát hiện việc sử dụng tài khoản hoặc phần mềm cho mục đích cá nhân mà phải đối chiếu hành vi với nội quy và căn cứ pháp luật cụ thể.
Như vậy, việc sử dụng tài khoản, phần mềm hoặc bản quyền doanh nghiệp cho mục đích cá nhân có thể vi phạm pháp luật hoặc nghĩa vụ lao động, nhưng cần xác định bản chất hành vi trước khi lựa chọn chế tài.
2. Người được giao quản lý tài sản nhưng tự ý mang tài sản đi cho mượn có bị xử lý không?
Có thể bị xử lý nếu việc cho mượn vượt quá phạm vi quyền được giao hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu. Điều 188 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người được giao tài sản thông qua giao dịch dân sự chỉ được chuyển quyền chiếm hữu, sử dụng tài sản cho người khác khi được chủ sở hữu đồng ý. Vì vậy, nếu một người chỉ được giao nhiệm vụ quản lý, bảo quản tài sản nhưng tự ý đem tài sản cho người khác mượn thì cần xem xét hành vi đó có vượt quá quyền được giao hay không.
Nếu tài sản bị mất hoặc hư hỏng, người có hành vi vi phạm có thể phải bồi thường theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu tài sản đã được chuyển cho người thứ ba, Điều 582 Bộ luật Dân sự 2015 còn quy định về quyền yêu cầu người thứ ba hoàn trả tài sản trong những trường hợp luật định. Trong trường hợp hành vi có dấu hiệu chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép tài sản vì vụ lợi, cần tiếp tục xem xét các quy định của Bộ luật Hình sự 2015, trong đó có Điều 175 về lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và Điều 177 về sử dụng trái phép tài sản.
Do đó, người quản lý tài sản không nên hiểu việc được giao quản lý là đồng nghĩa với việc được tự do định đoạt hoặc cho người khác sử dụng tài sản.
3. Sử dụng nhà, đất của người khác khi chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu có vi phạm pháp luật không?
Về nguyên tắc, một người không có quyền hợp pháp không được tự ý sử dụng nhà, đất thuộc quyền của người khác.
Đối với nhà ở và tài sản gắn liền với đất, chủ sở hữu hoặc người có quyền hợp pháp có thể sử dụng các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu theo Bộ luật Dân sự 2015, trong đó có quyền yêu cầu trả lại tài sản, chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật và bồi thường thiệt hại theo khoản 2 Điều 164 Bộ luật Dân sự 2015. Tùy tính chất vụ việc, người sử dụng nhà, đất trái phép còn có thể phải chấm dứt hành vi, trả lại mặt bằng, khôi phục tình trạng ban đầu, bồi thường thiệt hại hoặc chịu chế tài khác theo pháp luật đất đai.
Vì vậy, việc tự ý sử dụng nhà, đất của người khác không thể được hợp pháp hóa chỉ vì người sử dụng cho rằng tài sản đang bỏ trống hoặc chủ sở hữu chưa trực tiếp quản lý tài sản.
4. Nếu tài sản được trả lại nguyên vẹn thì người sử dụng trái phép có còn phải chịu trách nhiệm pháp lý không?
Việc trả lại tài sản nguyên vẹn không đương nhiên xóa bỏ mọi trách nhiệm pháp lý. Theo Điều 579 Bộ luật Dân sự 2015, người sử dụng tài sản của người khác mà không có căn cứ pháp luật có nghĩa vụ hoàn trả tài sản. Nếu đã hoàn trả đúng tài sản và không phát sinh thiệt hại hoặc lợi ích phải hoàn trả khác, phạm vi trách nhiệm dân sự có thể được hạn chế đáng kể. Tuy nhiên, nếu trong thời gian sử dụng trái phép người đó đã thu được hoa lợi, lợi tức mà thuộc trường hợp phải hoàn trả theo Điều 581 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ hoàn trả vẫn có thể phát sinh. Nếu việc sử dụng gây thiệt hại thì trách nhiệm bồi thường theo Điều 584 Bộ luật dân sự 2015 cũng được xem xét độc lập với việc tài sản sau đó đã được trả lại.
Do đó, trả lại tài sản là yếu tố quan trọng để khắc phục hậu quả nhưng không phải lúc nào cũng loại trừ trách nhiệm pháp lý.
5. Doanh nghiệp nên xử lý nội bộ hay yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết khi phát hiện hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép?
Doanh nghiệp nên đánh giá bản chất, mức độ và hậu quả trước khi lựa chọn phương án xử lý. Nếu tài sản đã được hoàn trả, thiệt hại không đáng kể, người vi phạm hợp tác và vụ việc chủ yếu liên quan đến quy chế nội bộ, doanh nghiệp có thể lập biên bản, thu hồi tài sản hoặc quyền truy cập, xác định thiệt hại, yêu cầu khắc phục và xem xét xử lý kỷ luật nếu có căn cứ. Nếu có dấu hiệu chiếm đoạt, sử dụng tài sản để thu lợi bất chính, tài sản có giá trị lớn, người vi phạm không hợp tác, cố tình tẩu tán tài sản hoặc vụ việc có dấu hiệu tội phạm, doanh nghiệp có thể cân nhắc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Trước khi xử lý, doanh nghiệp nên bảo toàn chứng cứ như biên bản giao nhận tài sản, camera, email, tin nhắn, dữ liệu hệ thống, lịch sử truy cập, hóa đơn, chứng từ và tài liệu xác định giá trị tài sản.
Như vậy, xử lý nội bộ và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền không phải hai lựa chọn loại trừ nhau; doanh nghiệp cần căn cứ tính chất vụ việc để lựa chọn hoặc kết hợp các phương án phù hợp.
V. NPLaw có thể hỗ trợ cá nhân, doanh nghiệp giải quyết các vụ việc liên quan đến hành vi sử dụng tài sản của người khác mà không được phép như thế nào?
Việc sử dụng tài sản của người khác mà không được phép có thể liên quan đồng thời đến quyền sở hữu, hợp đồng, quan hệ lao động, trách nhiệm bồi thường và trong một số trường hợp là trách nhiệm hình sự. Vì vậy, xác định đúng bản chất pháp lý ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo vệ quyền lợi của cá nhân và doanh nghiệp.
NPLaw có thể hỗ trợ khách hàng tư vấn và đánh giá bản chất vụ việc, xác định ai là chủ sở hữu hoặc người có quyền hợp pháp đối với tài sản, phạm vi quyền sử dụng của người đang quản lý tài sản và việc sử dụng có vượt quá quyền được giao hay không.
Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.