Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, có thể ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe cộng đồng và hoạt động kinh doanh. Do đó, cá nhân, doanh nghiệp cần nắm rõ điều kiện vận chuyển, dấu hiệu vi phạm, mức xử phạt và trách nhiệm pháp lý để chủ động phòng tránh.

I. Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam và những rủi ro pháp lý

Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam là hành vi tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Pháp luật về bảo vệ môi trường đặt ra các yêu cầu đối với việc quản lý, vận chuyển và kiểm soát chất thải, đặc biệt đối với chất thải có nguy cơ gây tác động xấu đến môi trường.

Tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, cá nhân, tổ chức vi phạm có thể phải chịu xử phạt vi phạm hành chính, thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật. Vì vậy, việc nhận diện đúng hành vi và nắm rõ các rủi ro pháp lý là cần thiết đối với doanh nghiệp, đơn vị vận chuyển và các chủ thể có liên quan.

II. Khái niệm về vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam

Để xác định hành vi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam, trước hết cần làm rõ khái niệm, các hình thức thực hiện và những dấu hiệu nhận biết theo quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.

1. Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam là gì?

Theo khoản 18 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường 2020, chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí hoặc dạng khác được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.

Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam được hiểu là hành vi đưa chất thải từ nước ngoài vào lãnh thổ Việt Nam trái với quy định pháp luật về bảo vệ môi trường. Trong đó, khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm hành vi nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức.

Do đó, cá nhân, tổ chức thực hiện việc đưa chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam có thể phát sinh trách nhiệm hành chính hoặc hình sự tùy thuộc vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi.

2. Các hình thức vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam

Hành vi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào phương thức đưa chất thải từ nước ngoài vào lãnh thổ Việt Nam, như:

  • Nhập khẩu chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam trái quy định.
  • Tạm nhập, tái xuất chất thải trái quy định pháp luật.
  • Quá cảnh chất thải qua lãnh thổ Việt Nam trái phép.
  • Lợi dụng hoạt động vận chuyển hàng hóa thông thường để che giấu hoặc đưa chất thải vào Việt Nam.
  • Vận chuyển chất thải không đúng quy trình, quy định về bảo vệ môi trường, đặc biệt đối với chất thải rắn, chất thải nguy hại.

cac-hinh-thuc-van-chuyen-trai-phep-chat-thai-vao-viet-nam.png

Các hành vi nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức bị nghiêm cấm theo khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020; việc vận chuyển chất thải rắn, chất thải nguy hại không đúng quy định thuộc trường hợp bị cấm theo khoản 1 Điều 6 Luật này.

3. Dấu hiệu nhận biết hành vi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam

Để nhận biết hành vi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam, có thể dựa vào một số dấu hiệu sau:

  • Chất được vận chuyển có nguồn gốc từ nước ngoài và thuộc phạm vi chất thải theo quy định pháp luật.
  • Được đưa vào Việt Nam dưới hình thức nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất hoặc quá cảnh trái quy định.
  • Hồ sơ, chứng từ hàng hóa không phản ánh đúng bản chất, chẳng hạn khai báo là hàng hóa thông thường nhưng thực tế là chất thải.
  • Không đáp ứng các quy định, điều kiện về quản lý và vận chuyển chất thải, đặc biệt đối với chất thải rắn, chất thải nguy hại.
  • Có hành vi che giấu nguồn gốc, thành phần hoặc tính chất của chất thải nhằm đưa vào Việt Nam.

Việc nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức là hành vi bị nghiêm cấm theo khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Trường hợp vận chuyển chất thải rắn, chất thải nguy hại không đúng quy trình kỹ thuật, quy định pháp luật cũng bị nghiêm cấm theo khoản 1 Điều 6 Luật này.

III. Quy định về vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam

Pháp luật quy định nghiêm ngặt về việc đưa chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam nhằm bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Do đó, hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ.

1. Pháp luật quy định điều kiện vận chuyển chất thải qua biên giới vào Việt Nam như thế nào?

Đối với chất thải nguy hại, pháp luật quy định việc vận chuyển phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về phương tiện, thiết bị và chủ thể thực hiện. Cụ thể, theo khoản 3 Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường 2020 (được sửa đổi bởi Khoản 26 Điều 1 Luật sửa đổi 15 Luật trong lĩnh vực Nông nghiệp và Môi trường 2025), chất thải nguy hại phải được lưu chứa và vận chuyển bằng thiết bị, phương tiện chuyên dụng phù hợp đến cơ sở xử lý; phương tiện phải lắp đặt thiết bị định vị và hoạt động theo tuyến đường, thời gian do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định.

Theo khoản 4 Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đối tượng được phép vận chuyển chất thải nguy hại gồm:

  • Chủ nguồn thải chất thải nguy hại có phương tiện, thiết bị phù hợp và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, quy trình quản lý;
  • Cơ sở được cấp giấy phép môi trường có chức năng xử lý chất thải nguy hại phù hợp với loại chất thải cần vận chuyển.

Đối với vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại, khoản 5 Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định việc đăng ký, vận chuyển phải được hướng dẫn theo Công ước Basel về kiểm soát vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại và việc tiêu hủy chúng.

Tuy nhiên, cần lưu ý: nếu là hành vi đưa chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam, thì khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm việc nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức. Vì vậy, không nên hiểu khoản 5 Điều 83 là cho phép nhập khẩu chất thải vào Việt Nam.

2. Việc kiểm tra, kiểm soát hoạt động vận chuyển chất thải vào Việt Nam được thực hiện ra sao?

Hoạt động vận chuyển chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam được kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn việc nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất hoặc quá cảnh chất thải trái pháp luật. Theo khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đây là nhóm hành vi bị nghiêm cấm.

Đối với chất thải nguy hại, việc quản lý, kiểm soát còn gắn với các yêu cầu về khai báo, phân loại, lưu giữ và vận chuyển theo Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Cụ thể:

  • Chất thải nguy hại khi vận chuyển phải được lưu chứa, vận chuyển bằng thiết bị, phương tiện phù hợp đến cơ sở xử lý.
  • Chủ nguồn thải có phương tiện, thiết bị phù hợp hoặc cơ sở có giấy phép môi trường với chức năng xử lý phù hợp là các đối tượng được phép vận chuyển chất thải nguy hại.
  • Việc đăng ký, vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường và phù hợp với Công ước Basel.

Do đó, khi kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền có thể đối chiếu nguồn gốc, thành phần chất thải, hồ sơ khai báo, phương tiện vận chuyển và điều kiện vận chuyển để xác định tính hợp pháp của lô hàng. Trường hợp phát hiện chất thải được đưa vào Việt Nam trái quy định, chủ thể liên quan có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ vi phạm.

3. Vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam bị xử phạt vi phạm hành chính như thế nào?

Hành vi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam, nếu thuộc trường hợp vận chuyển chất thải nguy hại vi phạm quy định về bảo vệ môi trường, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt tùy theo tính chất và hành vi cụ thể.

Theo Điều 30 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, một số mức xử phạt đáng chú ý gồm:

  • Phạt từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng đối với các hành vi như không lập, gửi hồ sơ đăng ký vận chuyển chất thải nguy hại xuyên biên giới theo quy định; không lưu giữ, gửi hồ sơ vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại đã được xác nhận.
  • Phạt từ 20 triệu đồng đến 50 triệu đồng đối với hành vi không trang bị hoặc không duy trì hoạt động hệ thống định vị GPS trên phương tiện vận chuyển chất thải nguy hại; không ký hợp đồng với chủ nguồn thải trước khi thu gom, vận chuyển.
  • Phạt từ 50 triệu đồng đến 100 triệu đồng đối với hành vi thu gom, vận chuyển chất thải nguy hại ngoài địa bàn được phép, sử dụng phương tiện, thiết bị không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật hoặc bố trí khu vực lưu giữ tạm thời không đúng quy định.
  • Phạt từ 100 triệu đồng đến 150 triệu đồng đối với hành vi thu gom, vận chuyển chất thải nguy hại ngoài danh mục hoặc vượt khối lượng được quy định trong giấy phép môi trường.
  • Phạt từ 200 triệu đồng đến 250 triệu đồng đối với hành vi vận chuyển chất thải nguy hại khi không có giấy phép môi trường, trừ các trường hợp được pháp luật loại trừ tại khoản 6 Điều 30.

Ngoài phạt tiền, tùy hành vi, người vi phạm còn có thể bị đình chỉ hoạt động vận chuyển chất thải nguy hại từ 03 tháng đến 06 tháng hoặc tịch thu phương tiện vi phạm hành chính theo khoản 8 Điều 30. Đồng thời, có thể phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo khoản 9 Điều 30, như chuyển giao chất thải cho đơn vị có chức năng xử lý, khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và chi trả chi phí giám định, kiểm định, đo đạc, phân tích mẫu môi trường.

Lưu ý: đối với hành vi đưa chất thải từ nước ngoài vào Việt Nam, cần xem xét thêm khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020, vì quy định này nghiêm cấm nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức. Vì vậy, không nên hiểu các mức phạt tại Điều 30 là cơ chế cho phép vận chuyển chất thải vào Việt Nam; mức xử phạt phải được xác định theo đúng hành vi vi phạm thực tế.

4. Khi nào vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Hành vi đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam trái pháp luật có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam theo Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bởi khoản 12 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025). Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vi phạm đều bị xử lý hình sự mà phải đáp ứng các ngưỡng về loại chất thải và khối lượng chất thải được quy định tại Điều này.

Cụ thể:

  • Khoản 1 Điều 239: Phạt tiền từ 400 triệu đồng đến 2 tỷ đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu:
    • Đưa từ 1.000 kg đến dưới 3.000 kg chất thải nguy hại có thành phần nguy hại đặc biệt vượt ngưỡng hoặc có chứa chất phải loại trừ theo Phụ lục A Công ước Stockholm; hoặc từ 3.000 kg đến dưới 10.000 kg chất thải nguy hại khác;
    • Đưa từ 70.000 kg đến dưới 170.000 kg chất thải khác.
  • Khoản 2 Điều 239: Phạt tiền từ 2 tỷ đồng đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội có tổ chức hoặc đạt các ngưỡng khối lượng chất thải được quy định tại điểm b, điểm c khoản 2 Điều 239.
  • Khoản 3 Điều 239: Phạt tiền từ 4 tỷ đồng đến 10 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 05 năm đến 10 năm nếu đưa từ 5.000 kg trở lên đối với chất thải nguy hại có thành phần nguy hại đặc biệt hoặc từ 50.000 kg trở lên chất thải nguy hại khác; hoặc đưa từ 300.000 kg trở lên chất thải khác.

Ngoài hình phạt chính, khoản 4 Điều 239 còn cho phép áp dụng hình phạt bổ sung đối với người phạm tội là phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Đối với pháp nhân thương mại, khoản 5 Điều 239 quy định mức phạt tiền từ 2 tỷ đồng đến 14 tỷ đồng tùy trường hợp; ngoài ra có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cũng như bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định.

Như vậy, để xác định trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu hành vi đưa chất thải vào Việt Nam với từng ngưỡng khối lượng và loại chất thải tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015.

5. Người vi phạm phải thực hiện những biện pháp khắc phục hậu quả nào?

Theo khoản 9 Điều 30 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, người vi phạm liên quan đến vận chuyển chất thải nguy hại có thể phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả sau:

  • Buộc khôi phục lại tình trạng môi trường ban đầu nếu hành vi vi phạm gây ô nhiễm môi trường;
  • Buộc thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và báo cáo kết quả khắc phục;
  • Buộc chi trả chi phí giám định, kiểm định, đo đạc và phân tích mẫu môi trường theo quy định;
  • Buộc chuyển giao chất thải cho đơn vị có chức năng xử lý đối với trường hợp chuyển giao, cho, bán, mua hoặc tiếp nhận chất thải nguy hại trái quy định.

nguoi-vi-pham-phai-thuc-hien-nhung-bien-phap-khac-phuc-hau-qua-nao.png

Như vậy, ngoài phạt tiền hoặc hình thức xử phạt bổ sung, người vi phạm còn phải xử lý lượng chất thải đúng quy định và khắc phục hậu quả ô nhiễm môi trường do hành vi vi phạm gây ra.

IV. Giải đáp các thắc mắc về vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam

Một số thắc mắc thường gặp về trách nhiệm của người vận chuyển, doanh nghiệp logistics và phương tiện khi thực hiện vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam. 

1. Chỉ nhận vận chuyển thuê thì có phải chịu trách nhiệm không?

Có thể phải chịu trách nhiệm hình sự, nếu người nhận vận chuyển thuê biết rõ và cố ý tham gia vào việc đưa chất thải trái pháp luật vào lãnh thổ Việt Nam. Hành vi này có thể bị truy cứu về Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam theo Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015  (sửa đổi bởi khoản 12 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025).

Theo khoản 1 Điều 239, người đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam trái pháp luật có thể bị phạt tiền từ 400 triệu đồng đến 2 tỷ đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm, nếu thuộc các ngưỡng về loại và khối lượng chất thải quy định tại điểm a, điểm b khoản này. Trường hợp có tổ chức hoặc khối lượng chất thải lớn hơn thì có thể bị xử lý theo khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 239, với mức phạt cao hơn.

Vì vậy, chỉ nhận vận chuyển thuê không đồng nghĩa đương nhiên bị xử lý hình sự. Cần xác định người vận chuyển có biết rõ tính chất của hàng hóa và có cố ý tham gia vào hành vi đưa chất thải trái pháp luật hay không.

2. Người điều khiển phương tiện có bị xử lý khi không biết hàng hóa là chất thải không?

Theo quy định nêu trên, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét người điều khiển có biết và cố ý tham gia vào việc đưa chất thải trái pháp luật vào Việt Nam hay không.

Trường hợp người điều khiển thực sự không biết hàng hóa là chất thải, không có hành vi cố ý tham gia và không có căn cứ chứng minh họ biết về hành vi vi phạm thì không đủ cơ sở để chỉ dựa vào việc vận chuyển mà xác định trách nhiệm hình sự theo Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bởi khoản 12 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025) về Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam.

3. Doanh nghiệp logistics có phải liên đới trách nhiệm khi vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam không?

Trách nhiệm được xác định dựa trên vai trò, hành vi và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong việc đưa chất thải trái pháp luật vào Việt Nam. Nếu doanh nghiệp biết rõ, cố ý tham gia hoặc trực tiếp tổ chức việc vận chuyển chất thải trái phép, doanh nghiệp có thể bị xử lý theo quy định pháp luật; trường hợp đủ điều kiện, pháp nhân thương mại có thể chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 5 Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025).

Ngược lại, nếu doanh nghiệp chỉ cung cấp dịch vụ logistics thông thường, không biết và không tham gia vào hành vi đưa chất thải trái pháp luật, thì không mặc nhiên bị liên đới trách nhiệm. Theo khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020, việc nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức là hành vi bị nghiêm cấm.

4. Phương tiện dùng để vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam có bị tạm giữ hoặc tịch thu không?

Theo điểm c khoản 8 Điều 30 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, phương tiện vi phạm hành chính có thể bị tịch thu đối với hành vi vận chuyển chất thải nguy hại khi không có giấy phép môi trường quy định tại khoản 6 Điều 30, hoặc hành vi chôn, lấp, đổ, thải, đốt chất thải nguy hại trái quy định tại khoản 7 Điều 30.

phuong-tien-dung-de-van-chuyen-trai-phep-chat-thai-vao-viet-nam-co-bi-tam-giu-hoac-tich-thu-khong.png

Như vậy, không phải mọi trường hợp vận chuyển trái phép chất thải đều bị tịch thu phương tiện. Việc tạm giữ phương tiện để phục vụ quá trình kiểm tra, xử lý và việc tịch thu phương tiện là những vấn đề khác nhau; tịch thu chỉ được áp dụng khi có căn cứ theo quy định pháp luật.

5. Doanh nghiệp cần làm gì khi lô hàng bị nghi ngờ là chất thải trong quá trình vận chuyển?

Khi phát hiện lô hàng có dấu hiệu là chất thải, doanh nghiệp nên tạm dừng việc vận chuyển, kiểm tra nguồn gốc, thành phần và hồ sơ của lô hàng, đồng thời thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn xử lý.

Đối với chất thải nguy hại, doanh nghiệp cần bảo đảm việc lưu giữ, vận chuyển bằng thiết bị, phương tiện phù hợp và chỉ chuyển giao cho cơ sở có chức năng xử lý theo khoản 3, khoản 4 Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường 2020 (được sửa đổi bởi Khoản 26 Điều 1 Luật sửa đổi 15 Luật trong lĩnh vực Nông nghiệp và Môi trường 2025 ).

Đặc biệt, nếu xác định đây là chất thải từ nước ngoài, doanh nghiệp không được tự ý tiếp tục đưa vào Việt Nam vì khoản 6 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, quá cảnh chất thải từ nước ngoài dưới mọi hình thức.

Doanh nghiệp cần ưu tiên kiểm tra tính hợp pháp của lô hàng và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để tránh phát sinh trách nhiệm hành chính hoặc hình sự.

V. Khi nào nên liên hệ NPLaw để được tư vấn về vận chuyển trái phép chất thải vào Việt Nam?

Doanh nghiệp nên liên hệ NPLaw khi phát hiện hoặc nghi ngờ lô hàng là chất thải, có dấu hiệu vận chuyển trái phép hoặc đang bị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý. NPLaw hỗ trợ đánh giá vụ việc, xác định trách nhiệm và tư vấn phương án xử lý phù hợp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo. Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.